TRI ÂM – TÌM ĐƯỢC MỘT NGƯỜI, ĐÁNG GIÁ CẢ ĐỜI

Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du từng viết:

“Vui là vui gượng kẻo là, Ai tri âm đó, mặn mà với ai?”

Đó là nỗi lòng của Thúy Kiều khi phải sống giữa chốn lầu xanh, ngày ngày tiếp khách, bên ngoài cố tỏ ra vui vẻ nhưng sâu thẳm trong lòng lại cô độc. Xung quanh có bao nhiêu người, nhưng chẳng có ai thực sự hiểu và đồng cảm với tâm hồn nàng. Hai chữ tri âm vì thế mang một ý nghĩa rất đặc biệt. Tri âm (知音) nghĩa là người hiểu tiếng đàn, nhưng sâu xa hơn là người thấu hiểu tâm tình, cảm nhận được những điều sâu kín mà đôi khi ta chưa cần nói thành lời.

Điển tích nổi tiếng nhất về tình tri âm của người phương Đông chính là câu chuyện Bá Nha và Tử Kỳ.

Vào một đêm Trung thu trăng sáng vằng vặc, trời trong veo tinh khiết, gió nhẹ thổi xao xác hai hàng cây phong ven bờ sông dưới chân núi Mã Yên, quan thượng đại phu Bá Nha, một văn nhân nho nhã nhưng cũng kiêu hãnh bậc nhất trong thiên hạ, cho lệnh quân sĩ neo thuyền để nghỉ ngơi. Trước khung cảnh thiên nhiên tuyệt diệu, Bá Nha sai lính đốt trầm hương và lấy đàn ra dạo vài khúc (trầm hương là loại gỗ có mùi thơm độc đáo, người giàu Trung Hoa Nhật Bản thường mua từ Việt Nam để xông nhà). Bá Nha vừa đàn vài khúc thì dây đàn bị đứt. Biết là có kẻ nghe trộm tiếng đàn thần tiên, ông liền cất tiếng hỏi ai là người trên bờ đang nghe lén. Trên bờ liền có tiếng đáp lại: Tôi là tiều phu gánh củi, đang trên đường từ núi về nhà, nghe tiếng đàn hay quá thì dừng lại. Bá Nha phật ý, cho rằng tiều phu quê mùa dốt nát, sao dám lén nghe tiếng đàn của bậc tao nhân mặc khách. Người trên bờ liền đáp: Người xưa nói, trong ấp có mười nhà thì sẽ tìm được một nhà tử tế, trong đám đệ tử mười người thì ắt tìm được một đệ tử tuyệt đối trung tín, hễ có người có ngón đàn tuyệt diệu thì cũng sẽ có người có đôi tai tinh tường trong thiên hạ mà cảm thấu được. Bá Nha thấy ân hận vì lỡ lời, bèn mời người tiều phu ấy xuống thuyền, đàm đạo.

Bá Nha vẫn chưa vội hỏi tên tuổi quê quán, chỉ nói chuyện âm nhạc. Ông hỏi gì thì người tiều phu kia đều đáp rành rẽ. Bá Nha đánh một đoạn nhạc, người kia liền nói: Lòng đại phu đang nghĩ về những đỉnh núi cao vời vợi. Bá Nha gảy một khúc khác, người kia liền nói: Ơ kìa, mênh mông sóng nước! Bá Nha thấy làm lạ vì cuối cùng cũng tìm được một người tri âm. Ông đi khắp thiên hạ, đây là người duy nhất hiểu được tiếng đàn và tiếng lòng của ông. Bèn hỏi rõ, người tiều phu liền thưa mình là Tử Kỳ, nhỏ hơn Bá Nha mười tuổi, học hành xong nhưng sự nghiệp xin gác lại, vì cha mẹ chàng quen sống nơi sơn cước, cũng đã gần đất xa trời. Tử Kỳ đành phải ở quê nhà, làm nông chăm sóc cha mẹ, hy sinh ước mơ hành tẩu giang hồ, vùng vẫy tứ phương.

Bá Nha mời cơm Tử Kỳ, hai người đối ẩm (uống rượu) với nhau cho tới sáng, nói chuyện tâm đầu ý hợp. Người này nói ra nửa lời thì người kia đã hiểu nguyên câu. Bá Nha và Tử Kỳ cho lập đàn hương, quỳ lạy kết nghĩa anh em. Trời gần sáng, Tử Kỳ chia tay anh, về lại nhà, còn Bá Nha chia tay em, về lại kinh đô. Trước khi chia tay, Bá Nha tặng cho Tử Kỳ hai thỏi vàng, bảo về gửi cho bá mẫu và bá phụ. Tử Kỳ không nỡ từ chối. Hai người hẹn giờ này năm sau, cũng vào dịp Trung thu, Bá Nha lại đến và hàn huyên.

Một năm sau, cũng vào đêm Trung thu, thuyền quan đại phu Bá Nha lại đến bến sông xưa. Bá Nha không thấy Tử Kỳ đến, bèn ngồi đánh đàn, chờ sáng mai lên núi hỏi thăm tin tức. Tiếng đàn trở nên ai oán, não nề. Bá Nha giật mình, chắc có điềm gì không lành. Sáng sớm, Bá Nha đi theo con đường mòn về phía núi thì gặp một lão già đang chống gậy, bèn hỏi nhà Tử Kỳ. Ai dè ông lão chính là cha của Tử Kỳ và kể rằng Tử Kỳ đã qua đời do lâm trọng bệnh. Trước khi ra đi, chàng còn dặn cha là chôn cất mình dưới chân núi Mã Yên để trọn tình đạo nghĩa với quan đại phu.

Nghe xong, Bá Nha khóc to, theo cha đến mộ Tử Kỳ, rồi gảy một khúc đàn tiễn biệt. Bỗng mây đen kéo đến, gió thổi ầm ầm, hòa với tiếng đàn thành một khúc rất bi thương. Khi đàn xong thì mây cũng vừa tan, gió cũng vừa tạnh. Bá Nha cầm cây đàn quý giá của mình đập vào phiến đá trước mộ, những bộ phận của cây đàn văng lả tả.

Ông lão giật mình, hỏi cớ sự thì Bá Nha đáp: Đã không còn người có thể hiểu thấu tiếng đàn nữa rồi, không còn tri âm thì đàn quý gảy cho ai nghe, bản thân cũng sẽ không bao giờ chơi đàn nữa. Bá Nha lạy tạ ông lão, bảo bây giờ lên kinh kỳ, làm xong việc vua giao sẽ từ quan, về đây rước ba mẹ Tử Kỳ nuôi dưỡng, thay bạn báo hiếu.

Câu chuyện Bá Nha – Tử Kỳ đã tồn tại hàng nghìn năm, nhưng giá trị của nó dường như chưa bao giờ cũ. Trong cuộc đời, chúng ta có thể gặp rất nhiều người quen, có nhiều bạn bè, đối tác và những mối quan hệ xã giao. Nhưng người thực sự hiểu mình, tin mình, sẵn sàng đồng hành lúc khó khăn và không toan tính thiệt hơn lại chẳng có mấy người. Một người thầy giỏi có thể giúp ta mở mang trí tuệ. Một người vợ hiền có thể cùng ta xây dựng mái ấm. Nhưng một người bạn tri âm có thể khiến hành trình cuộc đời trở nên ý nghĩa hơn rất nhiều. Tiền bạc có thể kiếm lại, địa vị có thể thay đổi, danh tiếng có thể phai nhạt, nhưng một người tri âm đã mất thì đôi khi cả đời cũng không thể tìm lại được. Có lẽ vì thế mà người xưa mới trân trọng tình tri âm đến vậy. Đời người không cần quá nhiều người hiểu mình. Chỉ cần có một người, giữa hàng triệu người ngoài kia, vẫn hiểu được tiếng lòng của mình, đã là một cái phúc lớn. Và đôi khi, điều đáng quý nhất của một tình bạn không phải là đã cùng nhau đi bao xa, mà là dù không cần nói nhiều, người kia vẫn hiểu mình đang nghĩ gì.

*Theo cổ nhân phương Đông, ba điều may mắn nhất trong đời một người đàn ông tài giỏi, có sự nghiệp lẫy lừng, giúp đỡ muôn người trong thiên hạ, là:

(1) Có đạo đức trong sáng, lòng thánh thiện trung tín tuyệt đối, được người thầy tài hoa (danh sư) dẫn dắt.

(2) Sống có trách nhiệm và tìm được người vợ thiện lương, tức chỉ chuyên tâm chăm lo chuyện gia đình, đứng ngoài vòng danh lợi, chuyện làm ăn, công danh của chồng.

(3) Có được một người bạn tri âm, sống chết hoạn nạn có nhau, giúp đỡ vô tư không toan tính, cùng nhau thăng hoa trong sự nghiệp và hưởng thụ cuộc đời.

Theo Tony Buổi Sáng